Democratie of Amnesie

“Daar heb ik geen actieve herinnering aan” tot meme verworden sinds 2021. Een retorische truc om het woord ‘actief’, feitelijk nietszeggend want een herinnering is niet actief en ook niet passief, eraan toe te voegen. En dat we ergens geen herinnering aan hebben kan enkel zijn als een historische gebeurtenis niet heeft plaats gevonden, niet persoonlijk is ervaren of niet geleerd is.

En dat plaatst onze geschiedenislessen, überhaupt documentaires/verslagen/journaals die je recentelijk nog hebt ervaren, in een vreemd perspectief: immers je leest of hoort iets over het (korte) verleden, maar wordt dat ook een herinnering die door een latere gebeurtenis weer boven komt drijven. En met gebeurtenis bedoel ik niet de schriftelijke overhoring van les 1-15 van de moderne geschiedenis. Maar bijvoorbeeld zoals een geur een omstandigheid uit het verleden in je herinnering brengt. Die associatie met de geur is een persoonlijk ervaring uit dat verleden, die blijkbaar een “(heftige/grote) indruk” heeft gemaakt.

Er is blijkbaar in ons hoofd een verschil in verwerking van informatie die je tot je neemt t.b.v. een tentamen of examen en informatie die opgediept wordt uit de hersenen door een bepaalde eerdere levenservaring. Prettig of traumatisch is voor de herinnering niet relevant, het is een associatie tussen waarneming en iets wat in een afgesloten “laatje” ligt in je geheugen. Op het moment dat de waarneming plaatsvindt opent het “laatje”, herken je het en komt die specifieke gebeurtenis of moment weer boven.

N.a.v. een column van Danka Stuijver in het VK-30-09-2025 geeft zij een gevoelige toevoeging aan de heftige gebeurtenissen van deze tijd. Vanuit haar praktijk als huisarts ervaart ze kinderen die geen antwoord krijgen op hun onzekerheden over de gebeurtenissen in de wereld, het hoe en waarom ervan, en wat dit mogelijk voor hen betekent in de toekomst. Zijn ze veilig? De ouders (wij) zijn niet in staat om de oorlogen te verklaren, nog minder in staat om daar actie op te ondernemen en daarom wegzien en overgaan tot “de orde van de dag”. We wijzen naar en verwijten wel die ander die het moet oplossen en uiteindelijk naar “de politiek” als zondebok voor het niet regelen van onze comfort en veiligheid.

Het is die houding van ons dat we blijkbaar niet herinneren wat enkel al in ons eigen verleden aan leed in de vorm van oorlog, onderdrukking, genocide heeft plaatsgevonden. Slaan we de geschiedenisboeken open, dan zouden we een tsunami aan door mensen keer op keer veroorzaakt lijden voorbij zien komen. En toch, hier staan we dan, alsof dit een unieke gebeurtenis is waar we nog van moeten leren. Waarom herinneren we ons dit niet? Is het niet heftig genoeg? Heeft onderdrukken en wegkijken een grotere (overleving)prioriteit, dat we hier “bewust” geen actieve herinnering aan hebben?

Of is het de woordloosheid die ons lamslaat tot lijdzame volgelingen, later slachtoffers, omdat we ons laten overtroeven en overbluffen door die enkele mensen met macht en vooral kapitaal. Die dreigen weg te stappen of te verkassen als “het klimaat” hun niet ter wille is of hun geld gebruiken om beleidsbeslissers te beïnvloeden en om te kopen. Kort bij huis is er een groep opgestaan (VON) om de zwijgende meerderheid een milde stem te willen geven. Een poging om ook andere geluiden als de bluffers en schreeuwers te doen stillen en gewicht te geven aan democratische dialoog en ontwikkeling. Het lijkt dan jammer dat de ambities van die club geen weerklank of resonantie vinden in de politiek, waar het volgens mij juist om te doen was. We zitten nu in de aanloop naar weer volgende verkiezingen en de heftige retoriek is enkel nog maar toegenomen van de deelnemende partijen en is er een trieste beweging gaande om de uitvoerende wetgevende macht meer en meer te ontwijken, te negeren en minimaal te schofferen. Op nationaal en internationaal niveau. Geïnspireerd lijkt het door die oranje karikatuur uit Amerika, voor wie (de/zíj́n) deal enkel de maatstaf en norm is.

En ook heel triest is te constateren dat de hoog opgeblazen belofte na de val van het huidige kabinet, om de verkiezingen in te gaan waar het om de inhoud gaat! Niet eerder heeft onze eigen hoogblonde nestor zo’n enorm gratis platform voor zijn ideologie gekregen. Hij leunt minzaam achterover en acht zich voldoende verheven om anderen de maat te nemen, zonder dialoog, zonder verantwoording. Is die herinnering aan die opgeblazen belofte dan al zo snel vergeten, waar dezelfde niet-gewenste gebeurtenissen keer op keer aantoonbaar en hoorbaar zijn. Amnesie? 

De toekomst is ongewis. De glazen bol laat niets zien. ‘De geschiedenis herhaalt zich’ wordt (terecht) betwist, maar wel is er meer consensus uit paralellen met het verleden die iets zeggen over waar we nu zijn. Maar ook worden gebeurtenissen en acties uit de geschiedenis te pas en onpas ingezet om gebruikt te worden als hefboom in het heden. Onder het mom van dat als toen iets goed was, moeten we die strategie omarmen.

Autocratie is een dergelijke hefboom uit het verleden. Eén persoon die alle macht heeft, democratie uitholt, zich omringt met loyalisten (ja-knikkers) en eigen wetgeving afdwingt. Maar ook die autocraat heeft zich eerst moeten voorzien van een platform van volgelingen, schilddragers zogezegd, mensen uit de maatschappij waar jij en ik deel van zijn. Mensen die gevoelig blijken te zijn voor de macht (en kapitaal) van retoriek van schuldgeven, jij-bakken, buitenstaanders en andersdenkenden als vijanden zien. Mensen die de herinneringen liever niet willen hebben over wat gebeurt, maar wegkijken en negeren als strategie om te overleven. Neem het die mensen niet al te kwalijk, angst is een sterk fenomeen en eenvoudig te exploiteren.

Het gaat om het (vroegtijdig) herkennen van de autocraat of de beweging daartoe. En dan is het zaak om aantoonbaar te maken waar democratie voor staat, welke waarden het draagt. Hoe het bijdraagt aan een maatschappij waarin iedereen een eigen veilige plek kent en gedeelde verantwoording heeft voor haar omgeving. Dat is niet makkelijk, niet onmogelijk. Het vergt duidelijke kaders en begrenzingen, onder goede en slechte omstandigheden. Bij hoog- en laagtij, het voorkomen van gemakzucht of ongebreideld ‘sinterklaas’ willen zijn. Bovenal vergt het lef van bestuur om naast elke mens te staan en met elkaar in gesprek te blijven, besluitvorming in brede consultatie kaders te laten vormen. Bovenal vergt het lef en visie van bestuur om boven partijbelang te staan, ook de eigen partij.

Democratie bestaat bij besluit van meerderheid, enkel als rekenschap is gegeven aan de noden van de minderheid.

De zwakte van democratie is democratie, wordt gezegd. Dit is flauwekul, het is het niet nemen van de verantwoording van democratie dat kaders en grenzen hebben vervaagd of weggenomen. Dit opent de deur naar autocratie of dictatuur. Die verantwoording ligt niet enkel bij bestuur (of politiek) maar die ligt vooral bij jou en mij. Aan alle partijen in de politiek het lef om over partijbelang heen de kaders van democratie vast te leggen en bestuur te steunen in het bewaken van de grenzen van uitvoering.

Het vergt dat wij ‘de ballen’ moeten hebben om ons de lessen en beelden te herinneren uit het verleden en te voelen wat het betekent om een niet-democratisch bestel te hebben. Ook als het nu ongemakkelijk voelt.

De eerste stap ligt bij jou en mij. De keuze is niet partij-ideologie, maar democratie of …

Moed en herinnering eind oktober in het stemhokje.